UTZ wil koffiemarkt verduurzamen

Gepubliceerd in de Volkskrant

Bijna veertig procent van de Nederlanders drinkt koffie met een keurmerk en negentig procent daarvan heeft het UTZ-logo. In supermarkten is het bijvoorbeeld te vinden op pakken van Douwe Egberts, Senseo en Van Nelle. UTZ wil de koffiemarkt verduurzamen door koffieboeren te professionaliseren. Wat hebben boeren in het Midden-Amerikaanse Honduras daaraan?In de regio Copán, hoog in de bergen, ver afgelegen van de verharde weg, wachten seizoenarbeiders op vervoer, zittend op de oogst van die dag. Na een dag koffieplukken in de brandende zon, hebben ze ieder ongeveer vijf dollar verdiend.

Koffieboer Fernando Hernandez (66) bezit hier een plotje land. Ook hij heeft het niet breed. Zijn gebit is incompleet en zijn overhemd is gescheurd van zijn oksel tot zijn broeksriem, maar anders dan sommige andere boeren kan hij wel lezen en schrijven. Hij verbouwt UTZ-gecertificeerde koffie.

UTZ Kapeh vertegenwoordiger Miguel Gamboa, die vanuit Guatemala trainingen organiseert voor boeren die gecertificeerde koffie gaan verbouwen, vertelt: ,,Dat betekent dat hij precies bijhoudt wat zijn inspanningen opleveren. Zo kan hij beter keuzes maken. UTZ Certified vraagt verder van hem dat hij zijn machines dagelijks schoonmaakt en kippen de keuken uitjaagt. Professionalisering is hèt kernpunt. UTZ let op voedselveiligheid, en het respecteren van sociale beginselen zoals redelijke lonen, onderwijs en gezondheidszorg. Op milieugebied gelden eisen als: zuinig omspringen met pesticiden, kunstmest en energie, geen oerbos kappen en waterwegen beschermen.”

Hernandez doet dat laatste met een biomassinstallatie, waarmee hij gas uit afvalwater haalt. Zichtbaar trots legt hij uit: ,,Na het wassen van koffie in de molen, stroomt het water naar een grote rubberen, zuurstofarme zak, waar bacteriën uit organische resten methaangas en CO2 destilleren. De installatie vangt de gassen op voor hergebruik. Als mijn vrouw gaat koken, hoeft ze geen hout meer te verbranden.” Hernandez’ kleinkinderen kijken glunderend hoe hun oma het gaskraantje bij haar fornuis demonstreert.

,,Het gaat mij niet om geld. Ik wil de uitstoot van broeikasgassen beperken,” vertelt Hernandez. Hijzelf leverde de mankracht, de financiering kwam van een project waar ook UTZ en zijn coöperatie Coagricsal aan meebetaalden. ,,Ik stookte altijd op houtafval. Wat ik uitspaar, geef ik nu weg, zodat minder dorpelingen bomen kappen. En misschien dat er door mijn installatie minder dode vissen drijven in het lager gelegen meer.”

Op Fernando’s terrein staat een kleine molen waar boeren uit de buurt hun pas geoogste koffiebessen wassen. De jongens die voor hen de bessen op hun nek een gammele trap opsjouwen om ze vervolgens in de trechter te storten, werken hard. Het is zwaar, maar stoer werk. Zweetdruppels parelen op het gezicht van Alejandro (17): ,,Ik doe dit werk graag. Toch wil ik emigreren naar de Verenigde Staten.” Een verblijfsvergunning bemachtigen is bijna onmogelijk, dat weet hij best. Maar toch. ,,Het leven is daar beter.”

Veel Hondurese huishoudens worden financieel gesteund door familieleden in de Verenigde Staten. Volgens de wereldvoedselorganisatie verkeert bijna de helft van de acht miljoen inwoners in armoede. De moderne luxe haciendas die je er soms ziet, behoren niet zelden toe aan machtige drugsbaronnen. Honduras kampt met drugsoorlogen, gewelddadige jeugdbendes met tienduizenden leden, en corruptie. Niet alleen drugs worden gesmokkeld, jarenlang gingen ook honderdduizenden zakken koffie illegaal de grens over, om in Guatemala doorverkocht te worden als hoger aangeschreven Guatemalteekse koffie.

Certificering kost geld. Voor een groep boeren in Latijns-Amerika tussen de 1500 en 3000 dollar, afhankelijk van de grootte, locatie, en combinatie met andere keurmerken. Voor een kleine boer bij een coöperatie komt dat neer op enkele dollars per jaar. ,,Niet alle boeren zien de voordelen ervan in,” vertelt Gamboa van Utz Kapeh: ,,Sommige boeren vinden dat ze te ver moeten reizen voor onze trainingen, anderen worden weerhouden door noodzakelijke investeringen. Maar onze ervaring is dat UTZ-gecertificeerde boeren tegen minder kosten meer en betere koffie oogsten en dus meer verdienen.”

Koffieboeren die wel voor certificering gaan, verkopen vaak nog niet de helft van hun gecertificeerde oogst met keurmerk. De rest verkopen ze zonder keurmerk – waardoor de koffie de erkenning verliest voor de verantwoorde productiewijze. De bestaande marktstructuur wordt niet als bij toverslag veranderd door de komst van certificeringsprogramma’s en UTZ laat boeren vrij in hun keuze voor een opkoper. Soms voelen boeren zich gedwongen hun zakken te verkopen aan zogenoemde coyotes (‘jakhalzen’). Zo noemen zij de tussenhandelaren die tegen woekerrentes leningen aan hen verstrekken. Ook nemen coyotes hoge risico’s waardoor ze soms hogere prijzen kunnen bieden dan anderen. Andere keren zijn er hoog in de bergen onvoldoende kopers voor gecertificeerde koffie te vinden. Als NGO handelt UTZ zelf niet in koffie en garandeert dus geen afname. Wel moedigt UTZ koffiebranders aan om gecertificeerde partijen in te kopen.

Oscar Serrano is algemeen directeur van Coagricsal, een coöperatie van 720 boeren. Hij ontvangt ons in een kantoor met espresso. ,,In de jaren negentig hoorde ik bij een groep van 32 boeren die ontevreden waren over enkele tussenhandelaren. Zij wogen onze koffie oneerlijk en leenden ons geld tegen woekerrentes. Het voelde alsof we voor de tussenhandelaren werkten, en niet voor onszelf. Om ons te beschermen tegen wanpraktijken richtten we in 1998 Coagricsal op en kozen we voor certificering door Fairtrade. Serrano: ,,Maar daarna konden we slechts dertig procent van onze koffie met keurmerk verkopen. Daarom hebben we in 2003 ook een UTZ certificaat verworven.” Daarnaast heeft Coagricsal ook nog certificaten van Organic en Rainforest.

Veel boeren willen meeprofiteren. De coöperatie groeit daardoor flink. ,,De ambitie is om op verschillende locaties nog eens drie molens te installeren,” vertelt Serrano terwijl hij ons rondleidt over het terrein. Gewassen koffie droogt in speciale droogmachines of op een cementplaats in de zon. Arbeiders lopen er met sneeuwschuivers doorheen. Daarna moeten de slechte bonen nog eruit. Oscar: ,,Dat wordt handmatig gedaan, door vrouwen. Dat is geen discriminatie. Zij hebben gewoon meer geduld.”

De Duitser Frank Reese, opgeleid aan een handelshogeschool in Hamburg, heeft een gezin in Honduras. Zes dagen per week werkt hij als handelaar voor Becamo. Dit exportbedrijf in San Pedro Sula is de laatste stop voor transport naar het buitenland. Grote glimmende vrachtwagens rijden er langs zoemende en grommende machines in schone loodsen. Naast de receptie bevindt zich achter een glazen wand een laboratorium waar koffieproevers al ruikend, smakkend en spugend, de waar beoordelen op kwaliteit.

Voor de lol verbouwt Reese op het familie-erf koffie zonder keurmerk. Op kantoor handelt hij sinds acht jaar ook in gecertificeerde koffie. Wat hij van de concurrentie tussen de concurrerende keurmerken vindt? ,,Competitie is gezond. Ieder keurmerk heeft zijn eigen bestaansrecht.” Om hoofdschuddend eraan toe te voegen: ,,Maar het is natuurlijk zonde om gecertificeerde koffie zonder keurmerk te verkopen. Vandaar dat importeurs en branders het initiatief hebben genomen voor het platform 4C. Koffie met het Rainforest Alliance keurmerk, voldoet automatisch aan de basisstandaard van 4C, waardoor meer kopers ervoor te vinden zijn.” Coyotes maken het boeren lastig, erkent Reese. ,,Maar de laatste jaren hebben we gezien dat tussenhandelaren zich beter gedragen, onder druk van onze concurrentie – wij vertegenwoordigen onszelf beter in de bergen.”

Reese verwacht niet dat keurmerken boeren uit de armoede trekken, maar ze helpen ondernemers wel vooruit. Of uiteindelijk alle koffieproducenten duurzaam kunnen gaan werken, zoals UTZ ambieert? ,,Dat is een kwestie van vraag en aanbod. Hoe meer Europeanen gecertificeerde koffie gaan drinken, hoe meer Hondurese boeren gecertificeerd willen werken.”

Die dag is een drugsbaron uitgeleverd aan de Verenigde Staten. Uit de verhalen is op te maken dat politiek en criminaliteit in elkaar verstrengeld zijn in Honduras. Reese beaamt het. ,,Criminaliteitscijfers zijn hier extreem hoog. Vrachtwagens vol koffie rijden daarom in konvooi. Evengoed worden ze soms gestolen door gewapende bendes. Maar koffieproductie zelf vergt zoveel kennis en arbeid, dat maar weinig criminelen zich ervoor interesseren. Dat maakt deze business een goed alternatief voor duistere zaken.”

Fernando, de koffieboer met een biomassinstallatie, zegt dan ook niet te vrezen dat zijn kleinkinderen door jeugdbendes worden gerekruteerd. ,,Ik zie ze liever koffieplukken.”

Kader:

UTZ Certified heeft een hoofdkantoor in Amsterdam. Het werd in 1999 onder de naam UTZ Kapeh opgericht door een Guatemalteekse boer en Ahold Coffee Company om de stagnerende productie van koffie vlot te trekken. Vanaf 2007 noemt het keurmerk zichzelf UTZ Certified.

UTZ Certified heeft het grootste programma gericht op de verduurzaming van koffie, maar is niet het enige keurmerk in Honduras. Rainforest Alliance let vooral op het behoud van regenwouden, Organic eist een biologische productie zonder pesticiden of kunstmest wordt gebruikt, en Fairtrade let vooral op het inkomen van de boeren zelf.

Het internationale Fairtrade keurmerk werd in 1988, onder de naam Max Havelaar, opgericht door Nederlandse ontwikkelingswerkers in reactie op boeren die aangaven dat ze goede koffieprijzen verkozen boven hulp. Dit keurmerk stelt ook milieu- en sociale eisen, maar beschermt boeren vooral tegen extreme schommelingen op de wereldmarkt door hen in tijden van lage prijzen een minimumprijs van 3,11 dollar per kilo te garanderen en in alle tijden een investeringspremie te betalen (momenteel geldt de wereldmarktprijs plus een Fairtrade premie van 44 dollarcent per kilo).

UTZ Kapeh vertegenwoordiger Gamboa: ,,UTZ garandeert geen minimumprijzen. Wel kunnen boeren onderhandelen over een bonus, oplopend tot 21,7 dollarcent per kilo.” (Ongecertificeerde koffie uit Honduras deed in 2011 gemiddeld 5.45 dollar per kilo.)

Don Jansen, agronoom aan de Universiteit Wageningen: ,,UTZ verstaat de markt beter en kan meer gedaan krijgen, omdat dat certificaat ook beschikbaar is voor grote boeren, terwijl Fairtrade alleen coöperaties van kleine boeren certificeert.”

Ernesto Mendez, agro-ecoloog aan de Universiteit van Vermont, deed een internationaal onderzoek naar de effecten van Fairtrade en Organic in Midden-Amerika. ,,Ik heb zien gebeuren dat vele boeren met hulp van NGOs gecertificeerd wilden worden, maar toen bleek dat de kwaliteit van hun koffie onvoldoende was, zijn ze weer op conventionele wijze gaan produceren.”

Volgens genoemd onderzoek dragen genoemde certificeringsprogramma’s bij aan de verduurzaming van de koffieproductie. Aangesloten boeren krijgen misschien een hoger inkomen, maar certificering leidt er niet toe dat zij en hun gezinsleden meer onderwijs genieten of minder vaak emigreren. Gemiddeld verkopen ze maar kleine hoeveelheden, ook al omdat ze niet veel hectares bezitten, en hun kansen spreiden door ook gewassen zoals maïs en bananen te verbouwen. Anderen kiezen voor een varkensstal, of een vijver vol tilapia’s.

Peter d’Angremond, directeur Stichting Max Havelaar: “Het principe van het Fairtrade keurmerk is dat een eerlijk inkomen boeren in staat stelt om op eigen kracht te investeren in verbeteringen die zij nodig achten. Dat is soms educatie, maar het gaat vaak ook om investeringen in betere productiemethoden waardoor de kwaliteit van koffie verbetert.”

Zo’n 23 landen produceren nu UTZ-gecertificeerde koffie die in ruim vijftig landen te koop is voor consumenten.

De meeste koffie haalt UTZ uit Brazilië en Vietnam. Honduras staat op de derde plaats.

Koffieproductie biedt werkgelegenheid aan dertig procent van de Hondurezen.

Vijftien procent van alle Hondurese koffie werd na de oogst van het seizoen 2010/2011 gecertificeerd verkocht. Zeventig procent daarvan gaat naar Europa.

Van alle gecertificeerde koffie uit Honduras, draagt een kwart het UTZ-keurmerk.

Ruim 95 % boeren bezit niet meer dan twee hectare.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *